Eigenlijk is de weg naar het nieuwe leren vooral een kwestie van – jawel - leren. Leren over voortschrijdende mogelijkheden, leren over afwijkende inzichten, leren over de belevingswereld van kinderen en vooral ook leren van én met elkaar. Al deze en meer aspecten komen dan ook aan bod tijdens de tweede editie van het Kennisfestival ‘Leren in Brainport’, op 11 oktober in het Evoluon in Eindhoven. Een (nog altijd) futuristische locatie om de toekomst van innovatief leren te presenteren, bespreken, bekritiseren en – uiteindelijk - vorm te geven. Waar anders eigenlijk dan in de vooruitziende Brainport regio?

Aan het woord: Marja van Graft van het Nationaal Expertisecentrum Leerplanontwikkeling SLO, Gerbert Bieleman, senior beleidsadviseur Jeugd & Onderwijs van de gemeente Eindhoven en Pim Korving van Cardano Games.

Met een ondernemende mindset van gebaande onderwijspaden afwijken

In een wereld vol toenemende flexibiliteit (bijvoorbeeld op het gebied van wonen, werken en vervoer) staat in ieder geval één ding vast; het belang van een ondernemende mindset. De toekomst wordt steeds minder vastomlijnd, dus de komende generaties moeten zelfstandiger en pragmatischer anticiperen op (technologische en maatschappelijke) ontwikkelingen die we nu nog niet eens kunnen bedenken. Dat staat haaks op de  protocollaire lesmethodes die we van oudsher gewend zijn op school. Maar daar komt gestaag verandering in, nu zowel de overheid, het bedrijfsleven als het onderwijs zelf mogelijkheden zien binnen ‘het nieuwe leren’.

Integratie
“Voor kinderen die op de basisschool zitten, is de wereld niet in hokjes onderverdeeld”, zegt Marja van Graft van het Nationaal Expertisecentrum Leerplanontwikkeling SLO. “Hun interesse is niet begrensd, terwijl de vakken op school dat vaak nog wel zijn. In het recente leerplankader wetenschap en technologie van SLO is die integratie van vakken zichtbaar.” Want de belevingswereld van leerlingen vraagt veel meer om thematisch onderwijs, stelt Van Graft. Volgens haar zijn nieuwsgierigheid en zelfstandigheid, maar ook samenwerken belangrijke aspecten van het nieuwe leren. “Kinderen formuleren in een groepje zelf hun vragen, gaan op zoek naar de antwoorden, doen uitvindingen en maken dingen. Zo worden ze zich bewust van waar informatie te vinden is en doen ze kennis op, maar leren ze ook problemen oplossen. Bovendien ontwikkelen ze op die manier meer zelfvertrouwen, doordat ze ervaren dat eigen initiatief meer kansen creëert.”

Zelfreflectie
Allemaal eigenschappen waardoor leerlingen zich straks ‘maatschappelijk sterk’ voelen, zoals Van Graft het omschrijft: “De overheid trekt zich steeds verder terug, er wordt meer ingezet op de zelfredzaamheid van mensen. Tegelijkertijd kan alles altijd tegenwoordig, dankzij de technologische vooruitgang. Dat vraagt om een kritische houding, zelfreflectie en de juiste keuzes maken. En dus ook om een meer flexibele rol van leraren, zodat zij leerlingen zo goed mogelijk voorbereiden op de toekomst. Schoolleidingen moeten op hun beurt leerkrachten daar zo goed mogelijk in begeleiden en faciliteren.”

Netwerkleren
Dat we als maatschappij inderdaad ‘anders moeten denken en doen’, beaamt Gerbert Bieleman, senior beleidsadviseur Jeugd & Onderwijs van de gemeente Eindhoven. De gemeente is betrokken bij het Kennisfestival #2 om daar het belang van ‘netwerkleren’ te onderstrepen. “Onderwijs is nog steeds een systeem van gebouwen, docenten, boeken, enzovoort. Terwijl leren steeds meer buiten de schoolbanken plaatsvindt. We moeten scholen uitdagen om nieuwe leervormen te ontwikkelen, in samenspraak met de werkvloer. Er zijn verschillende manieren om het nieuwe leren van papier tussen de oren van mensen te krijgen, maar dat kan niet één partij bepalen. Samenspel maakt sterk.” In dat opzicht ziet Bieleman niet zozeer een leidende, maar vooral een verbindend rol voor de overheid. “Door meer ruimte te bieden voor zelf-initiëring van scholen, of door interessante initiatieven aan elkaar te koppelen.” Daarom moeten overheidsinstanties voeling houden met wat er in een stad, land en de wereld gebeurt. “Van de gebaande paden afwijken, leren van wat er speelt buiten je eigen omgeving, bijvoorbeeld in het bedrijfsleven.”

Studentenspelletje
Zoals bij Cardano Games, waar ze ‘serious games for a smart region’ ontwikkelen. Wat begon met een simpel ‘studentenspelletje’, bleek een populaire leermethode om het werkgeheugen en de rekenvaardigheden van kinderen te trainen. “Mijn collega Wouter Keij had een spelletje bedacht waarbij je met simpele spulletjes als veters, paperclips, kranten, kurken en dobbelstenen tien rekencombinaties achter elkaar moet bedenken”, legt medeoprichter en materiedeskundige Pim Korving uit. “Toen hij merkte dat zijn kinderen het ook leuk vonden, zag hij serieuzere mogelijkheden. Hij vroeg mij erbij vanwege mijn ervaring in de hightech wereld en mijn onderwijsbevoegdheid. Dankzij mijn vrouw, die neuropsycholoog is, ontdekten we dat je door zoveel sommen te maken in een korte tijd, veel informatie opslaat in je werkgeheugen. Zo heeft het spel dus op twee manieren een gunstige uitwerking op het leervermogen van kinderen.”

Fluid intelligence
Daarnaast ziet Korving meer voordelen: “Het werkgeheugen is belangrijk voor cognitieve processen als fluid intelligence, ofwel het vermogen om zo spontaan mogelijk problemen op te lossen. Als je daar beter in wordt, kun je sneller details oppikken uit een groter geheel aan informatie. En er komt nogal wat informatie op ons af tegenwoordig. Dus met een goed werkgeheugen kun je je ook beter staande houden in de nieuwe digitale wereld.” Al zullen kinderen daar nog weinig boodschap aan hebben. “Voor hen is het spel juist leuk door die ouderwetse, tastbare spulletjes.”

Nadenken
Korving noemt de Cardano Game een ‘interessante aanvulling op andere lesmethodes’. En dat past volgens hem bij het nieuwe leren. “Vroeger leerde iemand anders jou wat er in een boek stond. Tegenwoordig zijn verdieping en eigen initiatief veel belangrijker.” Tijdens het Kennisfestival willen hij en zijn collega docenten overtuigen van dit soort vormen van ‘innovatief lesgeven’, maar ook feedback krijgen. “We moeten blijven leren van elkaar, blijven nadenken met z’n allen. Die ondernemende mindset is echt essentieel.” 

Bron: M. van Graft, M. Klein Tank , & T. Beker. (2016). Wetenschap & technologie in het basis- en speciaal onderwijs. Enschede: SLO.